۲۲ مرداد ۱۴۰۵
با وجود آغاز طرح ملی فاضلاب از سال ۱۳۷۴ و اجرای پروژههای مختلف جمعآوری و هدایت آبهای سطحی در سالهای اخیر، آبگرفتگی معابر گنبدکاووس در بارشهای شدید همچنان تکرار میشود؛ مسئلهای که ضرورت تدوین یک طرح جامع مدیریت روانآبهای شهری را برجسته کرده است.
محمدصابر قائممقامی | پایگاه خبری پریشهر ـ باران، با همه طراوت و برکت خود، در گنبدکاووس هنگام شدت گرفتن به چالشی برای زندگی روزمره شهروندان تبدیل میشود. آبگرفتگی معابر، دشواری تردد خودروها و عابران و اختلال در عبور و مرور شهری، از جمله پیامدهایی است که در برخی بارشهای شدید در نقاط مختلف شهر دیده میشود.
بارشهای روزهای اخیر و آبگرفتگی شماری از خیابانهای اصلی گنبدکاووس، بار دیگر موضوع هدایت آبهای سطحی در این شهر را به یک مطالبه جدی تبدیل کرده است؛ مسئلهای که تازه نیست و سوابق آن دستکم به دهه ۱۳۷۰ بازمیگردد.
بررسی گزارشها و سوابق منتشرشده نشان میدهد طی بیش از سه دهه، پروژهها و اقداماتی برای جمعآوری فاضلاب، هدایت روانآبها و اصلاح مسیرهای انتقال آب در گنبدکاووس اجرا، مطالعه یا پیشنهاد شده است. با این حال، تداوم آبگرفتگی در سالهای اخیر، یک پرسش اساسی را پیش روی مدیریت شهری و دستگاههای مسئول قرار میدهد:
آغاز یک مسیر طولانی؛ طرح ملی فاضلاب در سال ۱۳۷۴
یکی از نقاط آغاز بررسی این موضوع، سال ۱۳۷۴ است؛ سالی که طرح ملی جمعآوری و تصفیه فاضلاب گنبدکاووس آغاز شد. این طرح قرار بود با ایجاد شبکه جمعآوری فاضلاب، بخشی از مسائل بهداشتی و زیستمحیطی شهر را سامان دهد. اهمیت این طرح در بحث آبگرفتگی نیز از آنجا ناشی میشود که در مطالعات و گزارشهای مرتبط، موضوع دفع آبهای سطحی از جمله چالشهای شهر مطرح شده بود.
شرایط طبیعی گنبدکاووس، شیب محدود در برخی مناطق شهری و مسائل مرتبط با سطح آب زیرزمینی، دفع طبیعی روانآبها را با دشواری مواجه کرده است. از همان سالها نیز روشن بود که شهر برای جمعآوری و انتقال آب ناشی از بارندگی، به زیرساخت مناسب و شبکهای با ظرفیت کافی نیاز دارد.
با این حال، اجرای طرح ملی فاضلاب بسیار طولانیتر از زمانبندی اولیه ادامه یافت.
دو دهه پیشرفت محدود و نگرانی درباره زیرساختهای قدیمی
در سال ۱۳۹۶، یعنی حدود ۲۲ سال پس از آغاز طرح، گزارشهایی منتشر شد که از پیشرفت فیزیکی حدود ۴۰ درصدی طرح ملی فاضلاب گنبدکاووس حکایت داشت. طولانی شدن روند اجرا، تنها یک آمار عمرانی نبود؛ زیرا بخشی از زیرساخت مورد انتظار شهر برای سالها در دسترس قرار نگرفت.
از سوی دیگر، در گزارشهای منتشرشده در سال ۱۳۹۸ نیز مطرح شد که بخشی از لولهگذاریهای قدیمی، به دلیل تکمیلنشدن شبکه و واردنشدن جریان، عملاً کارایی مورد انتظار را نداشته و ادامه پروژه به مطالعات و اجرای شبکههای جدید نیاز پیدا کرده است. این وضعیت، ضرورت ارزیابی دقیق ظرفیت، کیفیت و قابلیت بهرهبرداری از زیرساختهای موجود را دوچندان میکند.
توسعه شهری و افزایش فشار بر شبکه آبهای سطحی
در سال ۱۳۹۱، موضوع آبهای سطحی گنبدکاووس در جلسات رسمی بررسی شد و محدودههایی از جمله مسکن مهر، زابلآباد، تقیآباد و سایت کاج بهعنوان نقاط دارای مشکل مطرح شدند. در همان مقطع، درباره برخی پروژههای مسکن مهر نیز اعلام شد که پیشبینیهای لازم برای جمعآوری و هدایت آبهای سطحی کافی نبوده و ایجاد مسیرهای مناسب انتقال آب ضرورت دارد.
این موضوع نشان میدهد توسعه فیزیکی شهر در برخی مناطق، با توسعه متناسب زیرساختهای دفع روانآب همراه نبوده است. با گسترش شهر، بخش بیشتری از سطح زمین به ساختمان، آسفالت، پیادهرو و معبر تبدیل میشود؛ سطوحی که نفوذپذیری کمتری دارند و در نتیجه، حجم بیشتری از بارندگی را به روانآب تبدیل میکنند.
بنابراین، شبکهای که برای شهر کوچکتر و با الگوی ساختوساز گذشته طراحی شده است، لزوماً پاسخگوی نیازهای شهر توسعهیافته امروز نخواهد بود.
اقدامات نقطهای؛ راهحل موقت برای مسئلهای شبکهای
در سال ۱۳۹۲، معاون عمرانی شهرداری گنبدکاووس از تشکیل تیمهایی برای جمعآوری آبهای سطحی در زمان بارندگی خبر داد. همزمان، اختصاص اعتبار برای رفع مشکل جمعآوری آبهای سطحی در خیابان طالقانی نیز اعلام شد.
رسیدگی به نقاط بحرانی اقدامی ضروری است؛ اما مدیریت روانآب شهری، تنها با مداخله در یک خیابان یا محله به نتیجه پایدار نمیرسد. اگر آب یک مسیر جمعآوری شود، اما شبکه پاییندست ظرفیت کافی برای انتقال یا تخلیه آن را نداشته باشد، مشکل از نقطهای به نقطه دیگر منتقل خواهد شد.
در مرداد همان سال نیز خبرگزاری مهر از برگزاری جلسات کارشناسی برای بررسی راهکارهای جمعآوری آبهای سطحی گنبدکاووس خبر داد. این موضوع نشان میداد که مسئله آبهای سطحی، از یک مشکل موردی فراتر رفته و به یکی از دغدغههای اصلی مدیریت شهری تبدیل شده است.
سیلاب ۱۳۹۷؛ آزمونی برای تابآوری شهری
اسفند ۱۳۹۷ یکی از مهمترین آزمونها برای زیرساختهای گنبدکاووس بود. بارندگی شدید و شرایط سیلابی آن سال، موجب آبگرفتگی بخشهایی از شهر شد. بر اساس گزارش ایسنا، حدود ۲۵ درصد از شمال شهر گنبدکاووس دچار آبگرفتگی شد و نیروهای امدادی برای ساماندهی وضعیت وارد عمل شدند. خبرگزاری تسنیم نیز از آبگرفتگی و سیلاب در نقاط گستردهای از شهر، بهویژه شمال گنبدکاووس، گزارش داد.
البته سیلاب سال ۱۳۹۷ در استان گلستان ابعاد گستردهای داشت و نمیتوان همه آبگرفتگیهای گنبدکاووس را صرفاً به عملکرد شبکه شهری نسبت داد؛ زیرا سرریز سدها و افزایش سطح آب رودخانهها نیز در شرایط آن سال مؤثر بود. با این حال، این رخداد نشان داد که شهر در مواجهه با حجم بالای آب، با محدودیت ظرفیت و تابآوری روبهروست.
پروژههای جدید در دهه ۱۴۰۰
با تداوم مشکل، در سالهای ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱ پروژههایی برای اصلاح و توسعه شبکه دفع آبهای سطحی تعریف شد. یکی از این پروژهها، اجرای شبکه دفع و هدایت آبهای سطحی در محدوده بلوار دانشجو، دلگشا، ملکالشعرا و مسیرهای موازی بود.
طبق اعلام شهردار گنبدکاووس، طول این پروژه حدود یکونیم کیلومتر و اعتبار آن حدود ۱۵ میلیارد تومان بود. هدف، اصلاح مسیر جمعآوری آبهای سطحی و انتقال آب جمعآوریشده به سمت رودخانه چهلچای اعلام شد. در زمان انتشار خبر، پیشرفت فیزیکی پروژه حدود ۷۰ درصد عنوان شده بود.
همچنین در برخی گزارشهای مربوط به عملکرد مدیریت شهری، به اجرای حدود ۱۰ کیلومتر شبکه جمعآوری آبهای سطحی اشاره شده است. با وجود اهمیت این اقدامات، تداوم آبگرفتگی این پرسش را مطرح میکند که آیا طول شبکه، بهتنهایی معیار کافی برای ارزیابی موفقیت پروژههای دفع روانآب است؟
پاسخ به این پرسش، احتمالاً منفی است. در مدیریت روانآب شهری، علاوه بر طول کانال یا لوله، عواملی مانند ظرفیت شبکه، قطر و مقطع کانالها، شیب مسیر، محل اتصال خطوط، رسوبگذاری، ظرفیت خروجیها و هماهنگی میان اجزای شبکه اهمیت دارد. وجود یک گلوگاه در پاییندست میتواند عملکرد بخش بزرگی از شبکه را مختل کند.
تکمیل فاضلاب؛ مسئله آبهای سطحی همچنان باقی است
در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، طرح ملی جمعآوری و تصفیه فاضلاب گنبدکاووس که از سال ۱۳۷۴ آغاز شده بود، پس از نزدیک به سه دهه به مرحله بهرهبرداری رسید. این پروژه از منظر بهداشتی و زیستمحیطی، زیرساختی مهم برای شهر به شمار میرود؛ اما تکمیل شبکه فاضلاب، به معنای حلشدن مسئله آبهای سطحی نیست.
حجم آب حاصل از یک بارندگی شدید با حجم فاضلاب روزمره شهری قابل مقایسه نیست و هدایت آن به سامانهای مستقل، دارای ظرفیت کافی و طراحی متناسب با شرایط بارش نیاز دارد. بنابراین، باید مشخص شود شبکه دفع آبهای سطحی گنبدکاووس تا چه اندازه توسعه یافته و توان آن برای مدیریت بارشهای شدید چقدر است.
تکرار آبگرفتگی در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵
در شهریور ۱۴۰۴، بارشهای رگباری موجب آبگرفتگی معابر گنبدکاووس شد. خبرگزاری مهر از آبگرفتگی معابر و مشکلات ایجادشده در شهر خبر داد و تصاویر و گزارشهای منتشرشده نیز از تبدیلشدن برخی خیابانها به آبگیر پس از بارش شدید حکایت داشت.
در مرداد ۱۴۰۵ نیز بارش شدید، آبگرفتگی شماری از معابر گنبدکاووس و اختلال در تردد شهروندان را به دنبال داشت. این رخدادها در شرایطی اتفاق میافتد که طرح ملی فاضلاب به بهرهبرداری رسیده، پروژههای مختلفی در زمینه جمعآوری آبهای سطحی اجرا شده و برای اصلاح برخی مسیرهای انتقال آب اعتبار اختصاص یافته است.
چرا آبگرفتگی ادامه دارد؟
بررسی سوابق و شرایط موجود نشان میدهد حل مسئله آبگرفتگی گنبدکاووس، نیازمند توجه همزمان به مجموعهای از عوامل است:
توپوگرافی و شیب محدود شهر: در مناطقی که شیب طبیعی کافی وجود ندارد، آب برای حرکت به سمت خروجی به کانال، لوله، ایستگاه پمپاژ یا دیگر زیرساختهای مصنوعی نیاز دارد.
توسعه شهری و افزایش سطوح نفوذناپذیر: گسترش آسفالت، ساختمان و معابر، حجم روانآب را افزایش میدهد و شبکههای قدیمی ممکن است دیگر پاسخگوی شرایط جدید نباشند.
پروژههای پراکنده و نقطهای: اصلاح یک محور یا محله ضروری است، اما جایگزین طراحی یک شبکه کامل و بههمپیوسته در مقیاس شهر نمیشود.
گلوگاههای انتقال: اگر ظرفیت یک بخش از شبکه کمتر از حجم آب دریافتی از مناطق بالادست باشد، همان بخش میتواند به عامل آبگرفتگی در محدودههای گسترده تبدیل شود.
ظرفیت نقاط تخلیه نهایی: آب جمعآوریشده باید در نهایت به مقصدی با ظرفیت مناسب هدایت شود. در برخی پروژهها، رودخانه چهلچای بهعنوان مسیر تخلیه مطرح شده است؛ اما ظرفیت رودخانه، تراز آب، شرایط خروجیها و همزمانی بارندگی شهری با بالا آمدن آب رودخانه باید در طراحی کل سامانه لحاظ شود.
سه دهه پروژه؛ ضرورت یک طرح جامع
مرور خط زمانی اقدامات انجامشده، تصویری روشن از مسئله ارائه میدهد:
- ۱۳۷۴: آغاز طرح ملی جمعآوری و تصفیه فاضلاب گنبدکاووس؛
- ۱۳۹۱: طرح معضل آبهای سطحی در مناطق مختلف شهر؛
- ۱۳۹۲: اعلام مشکل جمعآوری آبهای سطحی در خیابان طالقانی و بر
- ۱۳۹۶: گزارش پیشرفت حدود ۴۰ درصدی طرح فاضلاب پس از ۲۲ سال؛
- ۱۳۹۷: آبگرفتگی گسترده در جریان سیلاب گلستان؛
- ۱۳۹۸: طرح موضوع فرسودگی یا بلااستفادهماندن بخشی از زیرساختهای قدیمی؛
- ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱: اجرای پروژههای جدید جمعآوری و هدایت آبهای سطحی؛
- ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳: تکمیل و بهرهبرداری طرح ملی فاضلاب؛
- ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵: تداوم آبگرفتگی معابر پس از بارشهای رگباری.
این خط زمانی نشان میدهد گنبدکاووس با کمبود مطلق پروژه مواجه نبوده است؛ مسئله اصلی آن است که مجموعه پروژههای اجراشده، هنوز به یک سامانه جامع، پیوسته و مؤثر برای مدیریت آبهای سطحی تبدیل نشدهاند.
راهحل پایدار، صرفاً اجرای یک کانال جدید در یک خیابان یا تعریف پروژهای واکنشی پس از هر آبگرفتگی نیست. گنبدکاووس به طرح جامع مدیریت آبهای سطحی نیاز دارد؛ طرحی که محدوده شهری را بهعنوان یک حوزه آبریز واحد یا مجموعهای از حوزههای آبریز مرتبط بررسی کند.
در چنین طرحی باید بهصورت دقیق مشخص شود:
- آب هر نقطه از شهر در زمان بارندگی به کدام مسیر هدایت میشود؛
- ظرفیت واقعی کانالها، لولهها و خروجیها چقدر است؛
- گلوگاهها و نقاط بحرانی شبکه کجا قرار دارند؛
- آب هر محله در نهایت به کدام نقطه تخلیه میشود؛
- ظرفیت رودخانهها و مسیرهای پذیرنده آب چقدر است؛
- شبکه برای بارشهای شدید با دورههای بازگشت مختلف، به چه ظرفیتی نیاز دارد؛
- کدام شبکههای قدیمی باید بازسازی، اصلاح یا جایگزین شوند؛
- و برای تکمیل یک شبکه یکپارچه، چه میزان اعتبار و چه برنامه زمانبندی لازم است.
گنبدکاووس طی بیش از ۳۰ سال، شاهد اجرای طرحها و پروژههای متعددی در حوزه آب، فاضلاب و هدایت روانآب بوده است. اکنون پرسش اصلی نباید تنها این باشد که «چه پروژه جدیدی باید اجرا شود؟»؛ بلکه باید پرسید: چرا مجموعه پروژههای اجراشده هنوز به یک سیستم کارآمد و پایدار منجر نشدهاند؟
پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی فنی، شفاف و مستند است؛ از جمله اینکه چرا برای برخی محدودهها پس از سالها دوباره پروژه تعریف میشود، چرا بعضی مسیرهای انتقال ظرفیت کافی ندارند و آیا پروژههای جدید بر پایه یک مدل جامع هیدرولوژیک شهری طراحی میشوند یا عمدتاً در واکنش به آبگرفتگیهای رخداده؟
آبگرفتگی گنبدکاووس مسئلهای مقطعی نیست؛ چالشی تاریخی و زیرساختی است که حل آن به نگرش سیستمی نیاز دارد. تا زمانی که مسیر حرکت آب از لحظه بارش بر سطح شهر تا خروج از محدوده شهری، بهصورت کامل، پیوسته و مبتنی بر ظرفیت واقعی شبکه طراحی و اجرا نشود، ممکن است هر پروژه جدید تنها یک نقطه را بهبود دهد و در بارندگی بعدی، مشکل در نقطهای دیگر نمایان شود.
